Postacie na ikonach mają w sobie radosny smutek. Jest to przyjacielska obecność (ikona uobecnia pierwowzór). To uważność i powaga słuchania, współczucie i Boże Miłosierdzie (patrz Chrystus Pantokrator).
W ikonie coś, co mogłoby uchodzić za brzydkie, jest niewiarygodnie piękne. Na ikonach św. Jana Chrzciciela jest szlachetność, wierność, poświęcenie.
Piękno tego rodzaju jest prawdopodobnie takim pięknem, którego świat potrzebuje najbardziej. Jest częścią naszego życia, niezbędnym pożywieniem człowieka. Ikona powinna być miejscem, w którym tworzymy życie pełne piękna — piękna miłości do siebie nawzajem, ale i piękna fizycznego, ponadczasowego.
Czas
W ikonie nie jest zachowana jedność czasu i miejsca. Ikona przedstawia sens danego przedstawienia, a nie jest jedynie obrazem narracyjnym.
Czas jest niezbędnym składnikiem powstania ikony. Spoiwo jajeczne (w sensie dosłownym początek życia) przedziwnie ożywia pigmenty. Można powiedzieć, że pigmenty zaczynają żyć swoim życiem. Jednak to ich życie potrzebuje właśnie czasu… Nie da się na jednym posiedzeniu! A dokładnie: może się i da, ale to nie ten efekt. Kolory w czasie trawią się wzajemnie i to, co nie wyglądało, dojrzewa, nabiera głębi i… wygląda! To właśnie jest tempera jajowa. Jak się ją pozna i wyczuje, to… sama zaczyna malować.
Patrzenie
Można patrzeć i nie widzieć. Można też nie patrzeć i zobaczyć.
Można zrobić wierny odlew i z tego rzeźbę. Można zrobić dokładne zdjęcie, ale żeby zrobić dobry portret, to trzeba znać osobę. Patrzenie jest abstrahowaniem.*
* Abstrahowanie to proces myślowy, który polega na odseparowaniu istotnych cech od nieistotnych lub skupieniu się na tym, co wspólne dla grupy rzeczy, w celu stworzenia bardziej ogólnego pojęcia lub zrozumienia. W skrócie oznacza to pomijanie szczegółów, aby uchwycić istotę.
Światło
Żarówka świeci tak, że im dalej od niej, tym jest ciemniej. Światło wewnętrzne na ikonie jest takie, że jest odwrotnie — im bliżej do boskości, tym jest ciemniej, a elementy dalsze, wystające, świecą bardziej, są jaśniejsze. Dobrze można to zobaczyć na ikonach z mandorlą. Taka ciemność nie jest na ikonie brakiem światła — to Tajemnica. Gdybyśmy patrzyli w słońce bez okularów przeciwsłonecznych, po chwili w miejscu słońca zobaczylibyśmy ciemną plamę — słońce w swoim centrum jest tak jasne, że aż ciemne.
Sztuka danej epoki stanowi o jej charyzmacie, jest identyfikacją jej wewnętrznego stanu. Po renesansie człowiek występuje jako najważniejszy; wcześniej Bóg był rozumiany jako miara wszechrzeczy. Ikona pomaga nam zmieniać się, patrzeć na świat w ten inny sposób.
Perspektywa
Systemy perspektywiczne ikony nie są prymitywne — są złożone. Perspektywa zbieżna została wprowadzona w epoce quattrocenta przez architekta Filippo Brunelleschiego i opisana przez Leona Battistę Albertiego dla celów architektonicznych. Z braku wiedzy wynika stwierdzenie, że jest to jedyny system perspektywiczny.
Perspektywa dynamiczna
Wizerunki są statyczne, jednak całe przedstawienie pulsuje życiem, pomimo że jest płaskie. Linie w tej perspektywie są dynamiczne i kontury tworzą całość płaską, co pozwala wydobyć światło wewnętrzne.
Perspektywa wielowidokowa
Perspektywa ta, zwana duchową, pokazuje rzeczywisty obraz rzeczy, a nie tylko to, co widzimy. Obiekt jest widoczny częściowo z lotu ptaka, a częściowo z boku czy z dołu. Tak jest, ponieważ Bóg nie jest ograniczony przestrzenią — widzi wszystko, także psychologicznie.
Na ikonie, jeśli jest coś przedstawione, to wiem, że ma to swoje konsekwencje. Nie widać tego teraz, ale wiem, że one są (ikona Bożego Narodzenia).
Niektórzy artyści, np. Pablo Picasso, doszli do tego, że żeby pokazać stan rzeczywisty, trzeba malować tak, jak doświadczamy rzeczy, a nie tak, jak je tylko widzimy. Portretując kogoś, artyści przedstawiają nie tylko to, co widzą, ale też to, co wiedzą o danej osobie. To jest perspektywa wielorakich punktów widzenia.
Perspektywa izometryczna
W tej perspektywie obiekty trójwymiarowe są odwzorowane na dwuwymiarowej płaszczyźnie tak, żeby tworzyły iluzję głębi.
Perspektywa matematyczna
Przy tym rodzaju perspektywy kompozycja ikony daje się przedstawić jako zestaw figur geometrycznych, budujących ściśle określoną siatkę, w którą wpisane są elementy ikony, tworząc harmonię kompozycji. Matematyczny zbieg linii perspektywicznych, jeśli występuje, to kilka razy na jednej ikonie (ikona Trójcy Przenajświętszej).
Perspektywa hierarchiczna
Te osoby, sprawy i rzeczy, które są na ikonie przedstawione jako ważniejsze, są większe. Perspektywa jest po to, by pomóc nam otworzyć się, abyśmy mogli zobaczyć więcej — nie tylko oczami.
Perspektywa odwrócona
Perspektywa ta, zwana rozbieżną, jest najczęściej używanym określeniem systemów perspektywicznych w ikonie, jako przeciwstawienie systemowi zbieżnemu. Linie w tej perspektywie rozbiegają się w nieskończoność z miejsca, które znajduje się przed ikoną — niektórzy mówią, że z serca osoby modlącej się przed ikoną.
Linie rozbiegają się, wychodząc poza ikonę, w przestrzeń, w której ikona się znajduje. W ten sposób ikona bierze udział w rzeczywistości, w której się znajduje tu i teraz — w Bożej Chwale. Ikona ma swój udział w ruchu, zapachu, smaku — wszystkie zmysły modlących się są zaangażowane.
Modlimy się przed ikoną, kontemplujemy, ale głównym kontemplatorem jest tu Pan Bóg. Ikona przedstawia świat widziany z naszego punktu widzenia, ale przede wszystkim uświadamia nam, że Bóg patrzy na nas. My reagujemy, patrząc na poszczególne przedstawienia, ale to Pan Bóg jest tu najważniejszy — i to ma na modlącego się głęboki wpływ.
A do Ciebie — przez jaką ikonę Bóg dziś przemówił?