Współczesność jest zdominowana przez kulturę wizualną. Codziennie jesteśmy atakowani tysiącami obrazów walczących o to, by przykuć naszą uwagę — choćby na chwilę, bo zaraz cisną się następne. Tworzy to chaos ulotnych wrażeń, wśród których życie staje się coraz bardziej nieznośne. Człowiek zaczyna spontanicznie poszukiwać równowagi, spokoju, harmonii, piękna i autentyczności. Nie da się jednak uciec od społeczeństwa multimedialnego. W tym kontekście ikona — niezmienna od stuleci, dostojna, prawdziwa — odpowiada na potrzeby współczesnego człowieka. Tym również tłumaczy się wyjątkowe zainteresowanie ikoną.
Przywołajmy słowa św. Jana z Damaszku:
„Oddajemy hołd Bogu, gdy czcimy księgi, dzięki którym słyszymy Jego słowa. Podobnie dzięki malowanym podobiznom oglądamy odbicie Jego kształtu cielesnego, Jego cudów i ludzkich działań. Uświęcamy się, przeżywamy pełnię wiary, radujemy się, doznajemy błogości, wielbimy, czcimy, oddajemy hołd Jego kształtowi cielesnemu. I oglądając Jego kształt cielesny, docieramy myślą, jak to tylko możliwe, również do chwały Jego boskości. Ponieważ mamy podwójną naturę, będąc złożeni z duszy i ciała, nie możemy dotrzeć do rzeczy duchowych w oderwaniu od cielesnych. W ten sposób przez kontemplację cielesną dochodzimy do kontemplacji duchowej”.
Okno między dwoma światami
„Szukam, o Panie, Twego oblicza,
oblicza swego nie zakrywaj przede mną” (Ps 27, 8–9).
Tak brzmi wołanie z głębi dziejów Starego Przymierza. Ikona wyrasta z odwiecznej tęsknoty człowieka za bliskością Boga. Malarz ikon odpowiada na tę tęsknotę. Przekazuje za pomocą jakości zmysłowych — pewnego języka form — rzeczywistość przebóstwioną, w perspektywie ostatecznego celu świata i losów człowieka. „Kto czci obraz, ten czci osobę, którą obraz przedstawia” — potwierdził Sobór Nicejski II.
Ikonografem może być tylko osoba o czystym sercu, dążąca do oczyszczenia z emocji, umiejąca usunąć wszystko, co subiektywne i przypadkowe, by móc odkrywać wieczną, pierwotną prawdę natury ludzkiej — według nauki Chrystusa, to znaczy według absolutnych zasad tworzenia.
Co przystoi malarzowi ikon
Tak mówią ustanowienia Soboru Stu Rozdziałów (rozdz. 43, „Jeszcze o obrazach świętych, malarzach ikon i innych urzędach kościelnych wedle obowiązujących prawideł”):
„O tym, co przystoi malarzowi ikon, aby gorliwość miał on w kreśleniu cielesnego wyobrażenia Boga Ojca i Jezusa Chrystusa, Zbawiciela naszego, i Niepokalanej Matki Jego, i wszystkich świętych niebieskich, którzy od wieków mili są Bogu. Malarzowi ikon przystoi skromność, łagodność, nabożność, powściągliwość w mowie, umiarkowanie w wesołości, życzliwość, zgodność; jak najdalsze powinny mu być wszelkie myśli o jakiejkolwiek przemocy, nie może też mieć na sumieniu jakiegokolwiek zabójstwa. Nade wszystko powinien chronić czystość duchową i cielesną od wszelkich niebezpieczeństw, pozostawać do końca życia w stanie bezżennym, żadnym ślubem z kobietą nie wiązać się, nawiedzać swych duchowych ojców możliwie jak najczęściej, ze wszystkiego im się spowiadać i wedle ich wskazówek i nauk żyć, przestrzegając postów, w cnocie, wstrzemięźliwości i pokorze, z dala od wszelkiego zgorszenia i rozpusty, i z największą gorliwością oddawać się malowaniu wyobrażeń Boga Ojca, Jezusa Chrystusa Pana naszego i Najświętszej Maryi Panny, Matki Jego, i wszystkich świętych Proroków, i wszystkich świętych Apostołów, i wszystkich świętych męczenników, i wszystkich świętych męczennic, i wszystkich arcypasterzy, i wszystkich świętych ojców, na obraz i podobieństwo oraz z zachowaniem istoty rzeczy, patrząc na obrazy dawnych malarzy ikon, brać przykłady z dobrych wzorców.
Jeśli dzisiejsi mistrzowie malarscy takowe przyrzekną i zaczną żyć zgodnie z przykazaniem Bożym i gorliwość w dziele Bożym przejawiać będą, car takowym malarzom okaże swe względy, a arcypasterze w opiece mieć ich będą, okazując szacunek większy niż wobec prostych ludzi. Owi malarze mogą też przyjmować czeladników, aby przekazać im wszystkie swe umiejętności i przyuczać ich do życia w cnotliwości i czystości, przywodząc ich do swych ojców duchowych. (…)
Równocześnie arcypasterz daje mistrzowi przestrogę, aby nie polegał na bracie ani na synu, ani na bliźnim swoim, bo jeśli komuś Bóg nie daje owej zręczności w rękach i maluje źle albo prowadzić zaczyna gorszący tryb życia i, podając się za kogoś lepszego, niż jest w istocie, pokazuje obraz czegoś innego niż to, co należało przedstawić, arcypasterz, zbadawszy wnikliwie całą sprawę, surowo zajmować się malowaniem ikon mu zakazuje, aby innych podobnych jemu malarzy lęk ogarnął i niczego takiego nie śmieli tworzyć; zakaz ten sprawiedliwy również i jego ucznia obejmuje. Jeśli zaś jakiemuś uczniowi ześle Bóg ową zręczność do malarstwa ikonowego, a żyć on będzie wedle przykazań Bożych, zaś mistrz jego zacznie mu z tego powodu czynić zarzuty, kierując się uczuciem zawiści, aby szacunek jemu oddawany nie przeszedł na czeladnika, wówczas arcypasterz po zbadaniu sprawy na owego mistrza zakaz sprawiedliwy malowania nakłada, a ucznia owego otoczyć powszechnym szacunkiem nakazuje”.
Ojciec Paweł Florenski („Ikonostas i inne szkice”) pisał o ikonie jako o oknie pomiędzy dwoma światami — oknie, przez które można zajrzeć do wieczności, ale przez które i święci patrzą na nas. Dlatego okno to musi być czyste, nie może zatrzymywać uwagi na sobie samym.
Spotkanie z ikonografem gruzińskim
Ikonograf w Gruzji, kraju, który jako jeden z pierwszych przyjął chrześcijaństwo, jest w szczególny sposób powołany do pisania ikon. Ikona gruzińska ma też swoje odrębne miejsce.
Z Amiranem Goglidze spotykam się w Tbilisi, w Katedrze Świętej Trójcy, oraz w refektarzu klasztoru Samtawro w Mcchecie. Parafrazując, można powiedzieć, że to najmłodsze i najstarsze miejsca związane z ikoną. Symptomatyczne jest też to, że Amiran Goglidze pracuje w obu. To człowiek o ogromnym dorobku i niezwykle skromny — przykład współczesnego ikonografa z Gruzji, kraju, z którym łączy nas wiele, a którego nie znamy prawie wcale.
Katedra Świętej Trójcy w Tbilisi
Katedra Świętej Trójcy powstała dla upamiętnienia 1500. rocznicy autokefalii Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego i 2000. rocznicy narodzenia Jezusa Chrystusa. Jest ogromna (powierzchnia 5000 m², wysokość 84 m), zbudowana na planie krzyża, z kopułą wspartą na ośmiu kolumnach. Stanowi syntezę tradycyjnych stylów architektury gruzińskiej z różnych etapów historii. Kamień węgielny położono w 1995 roku, a świątynię poświęcił katolikos Gruzji Eliasz II wraz z przedstawicielami pozostałych Kościołów prawosławnych 23 listopada 2004 roku, w dniu świętego Jerzego, patrona Gruzji.
Cały kompleks Sameba składa się z głównego kościoła katedralnego, wolno stojącej dzwonnicy, rezydencji patriarchy, klasztoru, seminarium duchownego i akademii teologicznej. Katedra Świętej Trójcy stała się symbolem narodowego i duchowego odrodzenia Gruzji.
W pracowni Amirana Goglidze, który kieruje grupą ikonografów pracujących w katedrze, widzimy makietę świątyni. Kaplice są już w większości ukończone — każda w innym stylu, rozpisywana przez inną grupę ikonografów.
A. G.: Mamy trzy podstawowe style ikonograficzne: bizantyjski, klasyczny i narodowy. Ikona bizantyjska powstała w Cesarstwie Bizantyjskim (IV–XV wiek). Klasyczna, zwana grecką, jest późniejsza. Gruzińska zaś jest mocno osadzona w czasie i trwa do dziś. W Katedrze Świętej Trójcy kaplice są rozpisane w różnych stylach — taka jest koncepcja. Architektura też nawiązuje do tradycyjnych stylów Kościoła gruzińskiego na różnych etapach historii. Połączenie tego wszystkiego w jedną całość nie jest proste. Szkoda, że tradycyjna ikona gruzińska — i ta malowana, pisana, i czekanka, i emalia — jest tak mało znana.
Mccheta i klasztor Samtawro
Przenosimy się do Mcchety, jednego z najstarszych miast Gruzji. Od III wieku przed Chrystusem do V wieku po Chrystusie Mccheta była stolicą gruzińskiego królestwa Iberii. Nad miastem wznosi się monaster Dżwari (586 r.) — najstarsza zachowana do dziś budowla sakralna w Gruzji. Nazwa Dżwari znaczy dosłownie „krzyż”: w centralnej części świątyni znajduje się krzyż upamiętniający przyjęcie chrześcijaństwa.
Przed wejściem jest punkt widokowy, z którego widać jak na dłoni Mcchetę i miejsce, gdzie łączą się dwie rzeki o odmiennych kolorach wód, które jeszcze nie zdążyły się ze sobą zmieszać: ciemnozielona woda nizinnej Kury (Mtkwari), przepływającej przez Tbilisi, i przejrzysta woda górskiej Aragwi. Widać też ich koryta, a przy dobrej pogodzie — śnieżnobiały szczyt Kazbeku. Mówi się, że Gruzja to najpiękniejszy zakątek świata, który Bóg zatrzymał dla siebie, ale oddał Gruzinom, bo ucztując, wychwalali Pana — i dlatego nie zdążyli na rozdawanie ziem. W tym miejscu czuć to bardzo wyraźnie.
W dole leży kompleks Sweti Cchoweli, zwany gruzińskim Wawelem. Przechowywana jest tu niezwykła relikwia — płaszcz Chrystusa.
W monasterze Samtawro, do którego zmierzam, by spotkać Amirana, modliła się święta Nino, która przyniosła do Gruzji wiarę chrześcijańską. Amiran pokazuje stanowiska archeologiczne za klasztorem, według których historia cywilizacji sięga tu kilkunastu wieków przed Chrystusem. W świątyni ikony Amirana znajdują się za ikonostasem — nie mam do nich dostępu.
Cały refektarz klasztorny wypełniony jest freskami: Trójca Święta na szczycie, po lewej Sara, po prawej Abraham; sceny z życia Chrystusa — Jego cuda — po jednej stronie, a postacie proroków i świętych spoglądające na nas z drugiej. Czuję się zaproszona na ucztę: „Mądrość stół zastawiła obficie…”.
Ikony Amirana Goglidze są wolne od namiętności, ale nie pozbawione uczuć. Postacie świętych są niezwykle żywe; blask wieczności nie oddala ich od człowieka — wręcz przeciwnie, pomaga poczuć bliskość Królestwa Niebieskiego. Mądrość Wcielona.
Język, Ojczyzna, Wiara
Narodowe hasło Gruzinów brzmi: Język, Ojczyzna, Wiara. Na te trzy wartości nie jest nałożone tabu. Każdy chętnie rozmawia o tym, co jest mu najdroższe, opowiadając różne ciekawostki z pogranicza faktów i legend. Gruzja — według legend, ale i według najnowszych prowadzonych tam badań — jest najstarszym zakątkiem świata, a w tym regionie wyspą chrześcijaństwa. Tym bardziej godna jest poznania.
Niestety, te tak ważne dla historii ludzkości części naszego kontynentu wydają się zapomniane. Nie docierają do nas informacje o odkryciach czy innych wydarzeniach na Kaukazie. Ikonografii gruzińskiej nie znamy prawie wcale. Tymczasem — pomimo kataklizmów dziejowych i bolesnego okresu transformacji, w którym Gruzja obecnie się znalazła — dzięki wysiłkowi miejscowych ekip konserwatorów, ikonografów i archeologów wciąż odkrywane są niezwykłe karty historii tego regionu. Trzeba zaznaczyć, że prace te prowadzone są raczej w poczuciu misji niż jako sposób zarabiania na życie. Historia jest tu żywa i, występując obok wciąż zagrożonej teraźniejszości, ugruntowuje tożsamość kulturową.
Osobą szczególnie zaangażowaną w odkrywanie i ratowanie skarbów dziedzictwa narodowego jest Amiran Goglidze. Z wykształcenia malarz, konserwator sztuki i ikonograf, jest autorem niezliczonych ikon i fresków, które znajdują się w świątyniach, ale również w przestrzeniach świeckich — w muzeach i prywatnych mieszkaniach, w kraju i za granicą. Amiran zgadza się, że ikony powinny być w cerkwi, w przestrzeniach sakralnych — tam jest ich miejsce — ale uważa też, że ikonę gruzińską trzeba pokazać światu.
Rozmowa z Amiranem Goglidze
E. J.-K.: Ma Pan ogromne doświadczenie i wiedzę. Co Pan najlepiej wspomina, czym chciałby się Pan podzielić z polskimi czytelnikami?
A. G.: Niczym. Dosłownie. Nie ma co. Myślę przede wszystkim o tym, co dzieje się teraz, nad czym pracuję dziś. Jestem cały czas w drodze, można powiedzieć, że wciąż się uczę. Im więcej wiem, tym bardziej widzę, jak dużo jeszcze muszę się dowiedzieć, ile jest przede mną. Z szacunkiem i pokorą pochylam się nad wiekowymi ikonami. Trzeba się cały czas uczyć i pracować.
E. J.-K.: Ile lat musi upłynąć, żeby zostać dobrym ikonografem?
A. G.: Na pewno nie tak szybko, jak to się teraz dzieje. Przychodzi uczeń i po dwóch dniach już jest nauczycielem, chce uczyć innych. To nie jest dobre… Musi być proces dojrzewania. Najpierw trzeba iść do lasu, popatrzeć, jakie rosną drzewa, wybrać, własnoręcznie przygotować deskę, wyżłobić kowczeg… Ikona ma duże wymagania. Cztery lata trzeba ćwiczyć kreskę, żeby była odpowiednia, oglądać stare, cudowne ikony i cały czas się uczyć. Przyglądać się, pomagać przy pracy. Modlić się, rozeznawać i uczyć. Pilnować kreski — ona ma być swobodna i zdyscyplinowana, kanoniczna. Tu nic nie dzieje się szybko.
E. J.-K.: Ikona gruzińska jest charakterystyczna: linearno-graficzna, o pięknej kolorystyce, ekspresyjna i jednocześnie powściągliwa, pełna wyrazu. Mówiąc to, mam przed oczyma ikony z VIII–IX wieku, ale i Pana ikony — są dla mnie bardzo gruzińskie.
A. G.: Nasze ikony trzeba pokazać światu, bo świat ich nie zna, i trzeba je ratować, bo inaczej zginą bezpowrotnie. Wysoko w górach są nieodkryte skarby — ikony przechowywane przez pokolenia. Niedawno dowiedziałem się o takim miejscu: ponad dwieście ikon w chacie. Drewniane były już całkiem zniszczone, a metalowe — czekanki — głośno wołały o ratunek. To są skarby narodowe, ale przecież także światowe dziedzictwo kulturowe. Oryginały powinny zostać odrestaurowane i trafić do cerkwi, a kopie — do muzeów na całym świecie. Takich miejsc, kryjówek, jest w Gruzji jeszcze wiele. Strach pomyśleć, że jeśli ostatnia osoba chroniąca takie miejsce odejdzie, umrze, to skarb przepadnie w pomroce dziejów.
E. J.-K.: Czy można gdzieś zobaczyć Pana ikony poza Gruzją?
A. G.: W 2004 roku Stolica Apostolska zamówiła u mnie ikonę Chrystusa Tronującego na Święta Wielkiej Nocy. Od tamtej pory co roku jest wystawiana podczas uroczystej liturgii na placu Świętego Piotra w Rzymie.
Amiran Goglidze — nota biograficzna
Urodzony w 1951 roku. W 1966 roku ukończył szkołę artystyczną w Kutaisi, w latach 1966–1977 studiował malarstwo w Wyższej Szkole Artystycznej im. J. Nikoladze, a w latach 1971–1977 w Akademii Sztuk Pięknych w Tbilisi na Wydziale Malarstwa i Konserwacji. Już jako student brał udział w pracach konserwatorskich w wielu świątyniach w Gruzji; jego praca dyplomowa to opracowanie wyników prac renowacyjnych w katedrze św. Grzegorza w Gelati.
W latach 1977–1986 wykładał ikonografię w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Pięknych. Od 1978 roku pracował m.in. w klasztorze w Gelati, w cerkwi Świętej Trójcy w Tbilisi, w cerkwiach św. ojca Dawida i św. Mikołaja, w katedrze w Mtatsmindzie, w Gori, w Dmanisi i w Imeretii. Jego ikony znajdują się w Muzeum Sztuki im. Sz. Amiranaszwilego w Tbilisi i w Muzeum Historii w Kutaisi. Od 1992 roku tworzy freski i ikony, które znajdują się w katedrach, kościołach, klasztorach i w zbiorach prywatnych w Gruzji i za granicą. W 2006 roku, z inicjatywy katolikosa-patriarchy Gruzji Eliasza II, za całokształt działalności przyznano mu tytuł Artysty Naczelnego.